تفسیر سوره مائده ( از آیه 1 تا آیه 20 )
ساعت ٤:٤٦ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٠ مهر ۱۳٩٢   کلمات کلیدی: مذهبی ،قرآن ،تفسیر سوره مائده
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَکُمْ بَهیمَةُ الْأَنْعامِ إِلاَّ ما یُتْلى‏ عَلَیْکُمْ غَیْرَ مُحِلِّی الصَّیْدِ وَ أَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ یَحْکُمُ ما یُریدُ1یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى‏ وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقابِ2حُرِّمَتْ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةُ وَ الدَّمُ وَ لَحْمُ الْخِنْزیرِ وَ ما أُهِلَّ لِغَیْرِ اللَّهِ بِهِ وَ الْمُنْخَنِقَةُ وَ الْمَوْقُوذَةُ وَ الْمُتَرَدِّیَةُ وَ النَّطیحَةُ وَ ما أَکَلَ السَّبُعُ إِلاَّ ما ذَکَّیْتُمْ وَ ما ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَ أَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلامِ ذلِکُمْ فِسْقٌ الْیَوْمَ یَئِسَ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ دینِکُمْ فَلا تَخْشَوْهُمْ وَ اخْشَوْنِ الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی‏ وَ رَضیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دیناً فَمَنِ اضْطُرَّ فی‏ مَخْمَصَةٍ غَیْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ3یَسْئَلُونَکَ ما ذا أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ ما عَلَّمْتُمْ مِنَ الْجَوارِحِ مُکَلِّبینَ تُعَلِّمُونَهُنَّ مِمَّا عَلَّمَکُمُ اللَّهُ فَکُلُوا مِمَّا أَمْسَکْنَ عَلَیْکُمْ وَ اذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَریعُ الْحِسابِ4الْیَوْمَ أُحِلَّ لَکُمُ الطَّیِّباتُ وَ طَعامُ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ حِلٌّ لَکُمْ وَ طَعامُکُمْ حِلٌّ لَهُمْ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الْمُؤْمِناتِ وَ الْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلِکُمْ إِذا آتَیْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُحْصِنینَ غَیْرَ مُسافِحینَ وَ لا مُتَّخِذی أَخْدانٍ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِالْإیمانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَ هُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرینَ5یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلَى الْکَعْبَیْنِ وَ إِنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّرُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى‏ أَوْ عَلى‏ سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیداً طَیِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَیْدیکُمْ مِنْهُ ما یُریدُ اللَّهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لکِنْ یُریدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَ لِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ6وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ وَ میثاقَهُ الَّذی واثَقَکُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ7یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامینَ لِلَّهِ شُهَداءَ بِالْقِسْطِ وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلى‏ أَلاَّ تَعْدِلُوا اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‏ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبیرٌ بِما تَعْمَلُونَ8وَعَدَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظیمٌ9وَ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ الْجَحیمِ10یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ هَمَّ قَوْمٌ أَنْ یَبْسُطُوا إِلَیْکُمْ أَیْدِیَهُمْ فَکَفَّ أَیْدِیَهُمْ عَنْکُمْ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ11وَ لَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ میثاقَ بَنی‏ إِسْرائیلَ وَ بَعَثْنا مِنْهُمُ اثْنَیْ عَشَرَ نَقیباً وَ قالَ اللَّهُ إِنِّی مَعَکُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلاةَ وَ آتَیْتُمُ الزَّکاةَ وَ آمَنْتُمْ بِرُسُلی‏ وَ عَزَّرْتُمُوهُمْ وَ أَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً لَأُکَفِّرَنَّ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ لَأُدْخِلَنَّکُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ فَمَنْ کَفَرَ بَعْدَ ذلِکَ مِنْکُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَواءَ السَّبیلِ12فَبِما نَقْضِهِمْ میثاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَ جَعَلْنا قُلُوبَهُمْ قاسِیَةً یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ نَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ وَ لا تَزالُ تَطَّلِعُ عَلى‏ خائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلیلاً مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ13وَ مِنَ الَّذینَ قالُوا إِنَّا نَصارى‏ أَخَذْنا میثاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُکِّرُوا بِهِ فَأَغْرَیْنا بَیْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَةِ وَ سَوْفَ یُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِما کانُوا یَصْنَعُونَ14یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ کَثیراً مِمَّا کُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْکِتابِ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثیرٍ قَدْ جاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ کِتابٌ مُبینٌ15یَهْدی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ یُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدیهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقیمٍ16لَقَدْ کَفَرَ الَّذینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسیحُ ابْنُ مَرْیَمَ قُلْ فَمَنْ یَمْلِکُ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ یُهْلِکَ الْمَسیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَ أُمَّهُ وَ مَنْ فِی الْأَرْضِ جَمیعاً وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما یَخْلُقُ ما یَشاءُ وَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ17وَ قالَتِ الْیَهُودُ وَ النَّصارى‏ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُمْ بِذُنُوبِکُمْ بَلْ أَنْتُمْ بَشَرٌ مِمَّنْ خَلَقَ یَغْفِرُ لِمَنْ یَشاءُ وَ یُعَذِّبُ مَنْ یَشاءُ وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَیْنَهُما وَ إِلَیْهِ الْمَصیرُ18یا أَهْلَ الْکِتابِ قَدْ جاءَکُمْ رَسُولُنا یُبَیِّنُ لَکُمْ عَلى‏ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ تَقُولُوا ما جاءَنا مِنْ بَشیرٍ وَ لا نَذیرٍ فَقَدْ جاءَکُمْ بَشیرٌ وَ نَذیرٌ وَ اللَّهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ19وَ إِذْ قالَ مُوسى‏ لِقَوْمِهِ یا قَوْمِ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ جَعَلَ فیکُمْ أَنْبِیاءَ وَ جَعَلَکُمْ مُلُوکاً وَ آتاکُمْ ما لَمْ یُؤْتِ أَحَداً مِنَ الْعالَمینَ20
 
 
 
تفسیر المیزان - خلاصه :
 (1) (یا ایها الذین امنوا اوفوا بالعقود):(ای کسانیکه ایمان آورده اید به پیمانهاو تعهدات وفا کنید)،(عقد)به معنای گره زدن و بستن چیزی به چیز دیگر است به نحوی که به خودی خود از یکدیگر جدا نشوند و در امور محسوس و معنوی هردو بکار می رود،مثلا در معاملات هم کلمه عقد استعمال می شود و عقد که همان عهد باشد، شامل همه پیمانهای الهی و دینی که خدا از بندگانش اخذ نموده می گردد و نیز ارکان دین و اجزای آن چون توحید و عقاید اخروی و نبوت ومعاد و عقاید دیگر تشریعی و عبادی یا معاملاتی ، چه به نحو تأسیسی و ایجادی و چه به نحو امضائی وتأکیدی را شامل می شود. و عهد و وفای به آن از اموری است که انسان در طول حیاتش هرگز از آنها بی نیاز نمی گردد و در این مسأله فرد و اجتماع یکسان می باشند و اگر قدرتمندان بواسطه قدرت خود عهد و پیمان را نقض کنند موجب ضایع شدن و نقض عدل اجتماعی می گردد و عدل رکن اساسی است که انسان را از بندگی و اسارت نجات می دهد و منطق دین حق می گوید که رعایت حقوق اجتماعی و عدالت درهر شرایطی واجب است ، چون منافع اجتماع در گرو آنست . اما منطق کشورهای متمدن و مستبد و دموکراتیک و سسوسیالیستی وماتریالیستی این است که آنچه حفظ آن واجب است منافع امت و جامعه خودشان می باشد،اگر چه به موجب آن حق ضایع گردد و به همین جهت است که هر روز می شنویم و می بینیم که کشورهای قوی حقوق و عهود کشورهای ضعیف را پایمال می کنند تا مصالح خود و کشور خود را به قیمت به استضعاف کشاندن ضعفاء تأمین نمایند،(احلت لکم بهیمه الانعام الا ما یتلی علیکم غیرمحلی الصید و انتم حرم ان الله یحکم ما یرید):(گوشت چهار پایان به استثنای آنهایی که برایتان بیان می شود،بر شما حلال شده است ،نه برای کسی که شکار رادر حالی که محرم هستید حلال می شمارد و بدانید که همانا خدا هر حکمی رابخواهد صادر می کند)،یعنی گوشت هر حیوان چهار پای حلال گوشت بر شمامباح شد، غیر از آنهایی که بعدا برای شما حکم تحریم آن بیان می شود و درجمله بعد می فرماید: در حال احرام اگر یکی از هشت صنف حیوان مثل آهو،گاووحشی و گورخر را شکار کرده باشید ،در این صورت خوردن گوشت آن حیوان بر شما حلال نیست ، و هر حکمی که خدا صادر نماید به صلاح بندگان می باشد.
(2) (یا ایها الذین امنوا لا تحلوا شعائر الله و لا الشهر الحرام ولا الهدی و لاالقلائد و لا امین البیت الحرام یبتغون فضلا من ربهم و رضوانا و اذا حللتم فاصطادوا):(ای کسانیکه ایمان آورده اید مقتضای ایمان این است که شعائر خداو چهار ماه حرام را حلال شمارید و نیز کشتن و خوردن قربانیهای بی نشان مردم و قربانیهای نشان دار آنان را حلال ندانید و متعرض کسانی که به امید فضل وخوشنودی خدا راه بیت الله الحرام را در پیش گرفته اند نشوید،و هر گاه از احرام در آمدید می توانید شکار کنید)،تکرار خطاب به مؤمنین شدت اهتمام به حرمات خدای تعالی را می رساند و می فرماید:مبادا حرمات الهی را هتک کنید و یا به آنهابی احترامی نمایید و شعائر به معنای علائم است و منظور در اینجا مناسک مربوط به حج می باشد و ماههای حرام هم شامل ماه رجب و محرم و ذی القعده و ذی الحجه است و مراد از (هدی ) آن حیوانی است که انسان آن را برای قربانی از شهر خود به طرف مکه می برد و (قلائد)جمع قلاده به معنای گردنبند است ودر اینجا به معنای هر چیزی مثل نعل است که به عنوان نشانه به گردن حیوان بیاویزند تا اعلام کنند که این حیوان قربانی است و کسی متعرض آن نشود و(آمین البیت )یعنی کسانی که قصد خانه خدا کرده اند، حال یا در جستجوی سودمادی و یا اجر اخروی و در آخر می فرماید: اگر از حال احرام خارج شدید، شکاربر شما مباح و حلال می شود ،چون امر بعد از نهی افاده اباحه می کند نه وجوب ،(ولا یجرمنکم شنئان قوم ان صدوکم عن المسجد الحرام ان تعتدوا):(و دشمنی با قومی که شما را از داخل شدن به مسجد الحرام منع کردند شما را وادار به تجاوز و تعدی نکند)،یعنی کینه و دشمنی نسبت به آنها که نگذاشتند شما واردمسجد الحرام بشوید ،شما را وا ندارد که بر ایشان تعدی کنید و حال که خدا شمارا بر آنها مسلط کرده مراقب باشید تا مرتکب ظلم و تجاوز نشوید،(و تعاونواعلی البر و التقوی و لا تعاونوا علی الاثم و العدوان و اتقوا الله ان الله شدیدالعقاب ):(و یکدیگر را در کار نیک و پرهیزگاری یاری کنید و در گناه و دشمنی بایکدیگر همکاری نکنید و از خدا پروا نمایید، همانا خداوند شدید العقاب است )،(بر)چنانکه خدای سبحان در کلام مجیدش فرموده ، به معنای ایمان به خدا و روز جزاست (1)، و(تقوی )به معنای مراقبت و ملازمت بر اوامر و نواهی پروردگار می باشد، پس بازگشت معنای تعاون بر نیکی و تقوی به این است که امت اسلامی باید بر ایمان و عمل صالح ناشی از تقوای الهی اجتماع نمایند و این امر همان صلاح و تقوای اجتماعی است و در مقابل ، تعاون بر گناه (یعنی عمل زشت که موجب عقب ماندگی از زندگی سعادتمندانه است ) و تعاون بر عدوان (به معنای تعدی بر حقوق حقه مردم و سلب امنیت از جان و مال و ناموس آنان است )قرار می گیرد، که خداوند از این اعمال نهی می فرماید و در آخر با مؤکدنمودن مجدد می فرماید: از خدا پروا داشته باشید، چون خداوند در عقاب کردن سختگیر و شدید است . و در حدیث آمده است که رسول خدا(ص ) فرمود: از قلبت بپرس و از درون و باطن خود جستجو کن ،هر عملی که قلب تو به آن آرامش بیابد و نفس تو به آن مطمئن شود، بر و نیکویی است و هر چه قلب تو از آن گریزان باشد و در باطن خود نسبت به آن تردید داشته باشی آن عمل اثم و گناه است ، اگر چه که مردم تورا به آن امر فتوی دهند و برایت جایز شمارند. و نیز فرمود:آنچه نفست از آن گریزان است ، پس آن را رها کن ، و در جای دیگر آمده است >هر کس از عمل بد خود غمگین شود و از عمل نیک خودمسرور گردد، مؤمن است < . و در حدیث دیگر می فرماید: نیکی ، حسن خلق است و گناه آن چیزی است که نفس تو از آن گریزان است و دوست نداری که مردم از انجام آن امر توسط تومطلع و آگاه شوند.
(3) (حرمت علیکم المیته والدم و لحم الخنزیر و ما اهل لغیرالله به والمنخنقه و الموقوذه و المتردیه و النطیحه وما اکل السبع الا ماذکیتم وما ذبح علی النصب و ان تستقسموا بالازلام ذلکم فسق ):(اما آن خوردنیهایی که برشما حرام شده : گوشت مردار و خون و گوشت خوک و گوشت حیوانی است که هنگام ذبح نام غیر خدا بر آن برده شده و حیوانی که خفه شده ویا بوسیله ضربه مرده و یا سقوط کرده و یا بوسیله شاخ حیوانی دیگر مرده و یا حیوانی که درندگان از آن خورده اند، مگر آنکه آن را زنده بیابید و ذبح کنید و آنچه به رسم جاهلیت برای بتها ذبح شده و نیز اینکه اموال یکدیگر را بوسیله چوبها بین خودتقسیم کنید، اینها بر شما حرام شده است و انجام این اعمال گناه و فسق می باشد)،(میته )هر حیوانی است که بدون ذبح مرده باشد و (دم )یعنی خون ریخته شده و گوشت خوک نیز چون نجس است ، و نیز هر حیوانی که موقع ذبح نام خدا بر آن برده نشده ، اینها حرامند و پنج مورد بعدی یعنی حیوان خفه شده وضربه خورده و از بلندی ساقط شده و یا با ضربه شاخ حیوان دیگر زخمی شده ویاشکار پرندگان ، اینها مصادیق میته و مردار هستند و در آخر استثناء شامل همه این موارد می شود، یعنی اگر هر کدام از این حیوانهارا زنده یافتید و ذبح کردید،آنگاه حلال هستند، یعنی اگر چهار رگ حیاتی آنها قطع شود، آنگاه بمیرند، دراین صورت حلالند و (نصب )یعنی قرار دادن چیزی در جای بلند و برجسته و(نصیب ) و جمع آن (نصب ) به معنای سنگی است که در جاهلیت آن رامی پرستیده اند و گرداگرد کعبه نصب می کردند و حیوانات خود را برای آن و برروی آن ذبح می نمودند. و(ازلام )به معنای ترکه چوبهائی است که بوسیله آنها در جاهلیت قمارمی کردند و عمل تقسیم به وسیله ترکه چوب یا قداح این بوده که حیوانی را سهم بندی می نمودند و آنگاه برای تشخیص اینکه هر کس چقدر سهم می برد چوبهارا یکی پس از دیگری بیرون می کشیدند و (قسم )به معنای جدا کردن بهره ونصیب است ، و جمله (ذلکم فسق )ممکن است شامل همه فقرات مذکور شود و یافقط شامل دو مورد اخیر باشد ،چون جمله (الا ماذکیتم )این فراز را از بقیه جداکرده است و این معنا به صواب نزدیکتر است ،(الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم واخشون ):(امروز کفار از ضدیت با دین شما مأیوس شدند، پس دیگر از آنها نترسید و تنها از من بترسید)،از مقایسه صدر و ذیل آیه نتیجه می شود که تحریم خوراکیها و در آخر هم ذکر اینکه اگر کسی از روی اضطرار از آنها بخورد، گناهی نکرده ،نشان می دهد که این عبارات کامل و تمام است و لذا جمله میانی جمله ای معترضه است که نه ارتباطی با صدر آیه دارد ونه با ذیل آن و اینکه رسول خدا(ص ) دستور داده این جمله را مابین دو تای دیگر قرار دهند و یا نویسندگان وحی چنین کرده اند به هر صورت مدخلیتی دربحث ندارد،چون بدیهی است که حرام شدن گوشت حیوانات که قبلا هم درسوره های دیگر نازل شده بوده ، امری نیست که بواسطه آن دین کامل شودو کفارمأیوس گردند. و اکثر قریب به اتفاق روایاتی که در شأن نزول این آیه وارد شده ،این معنا راتأیید می کند که این قسمت از آیه در زمانی نازل شد که حضرت رسول خدا(ص )از حجه الوداع مراجعت می کردند و در مکان غدیر خم در مورد ولایت علی (ع ) به مردم سفارش نمودند، یعنی روز هجدهم ذی الحجه سال دهم هجرت و روایت غدیر خم متواتر است و جای شکی در آن نیست . و بدیهی است که این روز روزی است مشتمل بر خیری کثیر و فائده ای بی نظیر و آن مأیوس شدن کفار از زوال دین است ،چون کفار در آرزوی تغییر وتبدیل دین بودندومی پنداشتند با مرگ پیامبر(ص ) دین هم رو به زوال می نهد،اماخداوند با نصب ولی و جانشین بعد از پیامبر(ص ) موجبات حفظ و دوام و بقاءآن را تا آخرالزمان فراهم آورد و مسلماچنین امری باعث نومیدی کفار می گردد وکلمه (فلا تخشوهم واخشونی )نهی ارشادی است و می فرماید: دیگر جایی برای ترسیدن از کفار باقی نمانده و این آیه در مقام تهدید است نه منت گزاری ،چون مراد از خشیت از خدا در این آیه ترس خاصی است ، چون ترس از خدا در هرحالی واجب است و اختصاص به وضع خاص ندارد. و مراد از ترس خاص در این جمله ترس از خاموش شدن نور دین ومسلوب شدن این نعمت و موهبت به دست کفار است و خدا به هیچ علتی این نعمت را زایل نمی کند، مگر کفران به آن (ومن یبدل نعمه الله من بعد ما جاءته فان الله شدید العقاب )(2)،(هرکس نعمت خدا را بعد از آنکه به او رسید تغییر دهد پس همانا خداوند شدید العقاب است ، لذا خداوند مسلمانان را از کفران نعمت ولایت بر حذرمی دارد، (الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دینا):(امروز دین شما را برایتان کامل کردم و نعمت خودرا بر شما تمام نمودم و دین اسلام را برای شما پسندیدم )، بدیهی است این فرازاز آیه نیز متصل و مربوط به فراز قبلی است ، یعنی دنباله همان جمله معترضه است و معنای اکمال و اتمام معنای نزدیک بهم است ، چون کمال هر چیز عبارت است از اینکه غرض از وجود آن چیز حاصل شود و تمام بودن چیزی منتهی شدن آن به حدی است که دیگر احتیاج به چیزی خارج از خود نداشته باشد . و مراد از اکمال دین ،کامل شدن مجموع معارف و احکام تشریعی است که امروز مطلبی به آنها اضافه شده و آنها را کامل کرده و (نعمت ) امری معنوی وواحد است که خداوند آن را در آن روز خاص تمام و کامل گردانیده است ونعمت برای هر چیز عبارت است از نوع چیزهایی که با طبع آن چیز سازگار باشدو از آن امتناع نکند، پس همه چیزهایی که خدا به انسان داده و او را به قرب الهی نزدیک می کند نعمت است وگرنه نقمت خواهد بود،یعنی اگر انسان از امکانات خود در جهت عبودیت و قرب خدای تعالی استفاده کند،اینها برای او نعمت هستند و اگر از آنها در مسیر غلط استفاده کند و از خدا فاصله بگیرد ،برای اوباعث عذاب و نقمت می باشند، لذااگر انسان نعمت را در راه بندگی خدا مصرف کند و روح عبودیت در آن بدمد و آن را در تحت ولایت خدا که همان تدبیرربوبی او بر شئون بندگان است قرار دهد، آن وقت نعمت خواهد بود و لازمه این سخن آن است که نعمت حقیقی همان ولایت الهی باشد ،پس دین اسلام هم چون مشتمل بر ولایت خدا و رسول او وولایت صاحبان امر می باشد از این جهت نعمت خداست ،آن هم نعمتی که به هیچ وجه قابل مقایسه با نعم دیگرنیست ، و اینکه فرمود: نعمت را تمام گردانیدم به جهت آنست که ولایت خدانسبت به بندگان تمام نمی شود، مگر به وسیله ولایت رسولش وولایت رسولش نیز تمام نمی شود مگر به ولایت اولی الامر و ولی که بعد از رحلت آن حضرت وبه اذن خدای سبحان زمام این سرپرستی و تدبیر را در دست می گیرد که شرح اولی الامر هم در آیه 59 سوره نساء گذشت و همچنین در آیه 55 این سوره نیزبه توضیح آنان که همان اختران تابناک آسمان ولایت می باشند، خواهیم پرداخت ،(انشاءالله )،(فمن اضطر فی مخمصه غیر متجانف لاثم فان الله غفور رحیم ):(پس آن مواردی که گفتیم حرام است ، در حال اختیار حرام می باشد ،اما اگر کسی درمحلی که قحطی است ناچار شود به مقداری که از گرسنگی نمیرد،بخورد،بدون آنکه قصد گناه نماید و به آن متمایل گردد، ایرادی ندارد، چون خدا آمرزنده ومهربان است )،(مخمصه )یعنی قحطی و گرسنگی و (تجانف ) یعنی تمایل از ریشه (جنف )، یعنی (میل پاهای شخص به طرف خارج ) اخذ شده است و (اثم )یعنی گناه و عمل بدی که تأخیر زندگی سعادتمندانه را به دنبال دارد و اینکه در آخرمی فرماید: خداآمرزنده و مهربان است ، نمایانگر این نکته است ، این حکم ،حکم اولی نیست ، حکم اولی همان حرمت است بلکه حکمی ثانوی و مخصوص زمانی است که شخص مسلمان اگر از آن محرمات سد جوع نکند از گرسنگی می میرد، دوم اینکه حکم جواز، محدود به اندازه ای است که از مردن جلوگیری کند و ناراحتی گرسنگی را بر طرف نماید و سوم اینکه صفت مغفرت و رحمت همانطور که مایه محو بعضی از گناهان می شود، همچنین گاهی متوجه خودحکم می گردد،آن را بر می دارد ،مثل همین مورد که خدای متعال حکم حرمت رابرداشته است تا اگر کسی از روی ناچاری گوشت مردار را بخورد گناه نکرده باشد و مستوجب عقاب نیز نگردد.
(4) (یسئلونک ماذا احل لهم قل احل لکم الطیبات وما علمتم من الجوارح مکلبین تعلمونهن مما علمکم الله فکلوا مما امسکن علیکم واذکروا اسم الله علیه واتقوا الله ان الله سریع الحساب ):(از تو می پرسند چه چیزهائی برایشان حلال است ؟بگو آنچه پاکیزه است برایتان حلال می باشد و نیز آنچه که از میان حیوانات شکاری که تعلیم داده اید از قبیل سگ و باز و ببر، تنها سگ شکار کند،به شرطی که تعلیم یافته باشد، می توانید از نیم خورده آنها بخورید، به شرطی که هنگام رها کردن سگ جهت شکار نام خدا را برده باشید و از خدا پروا کنید و درشکار زیاده روی نکنید، همانا خدا در حسابرسی سریع است )،سئوالی است مطلق و کلی و جواب آن هم عمومی و مطلق است و ضابطه کلی که به دست داده ، این است که حلال آن چیزی است که تصرف در آن امری طیب و معقول شمرده شود، پس هر چیزی که فهم عموم مردم آن را طیب بداند طیب و حلال است . وعلت این نتیجه گیری مطلق بودن حکم است ، چون هیچ مطلقی شامل فردغیر متعارف نمی شود و در ادامه می فرماید: شکار هر درنده ای که تعلیم یافته نیزبرایتان حلال شده است ، (جوارح )جمع (جارحه )است و جارحه هر حیوانی است که به دنبال شکار باشد، اما کلمه (مکلبین )گویای این است ، حکم حلال بودن نیم خورده حیوانات شکاری مختص به سگ شکاری است نه غیر او و همچنین جمله (مما امسکن علیکم )قید دیگری است که حکم حلال بودن نیم خورده سگ شکاری را مقید می کند به صورتی که سگ ، شکار را برای صاحبش گرفته باشد،نه برای خودش و جمله (واذکرو اسم الله علیه )آخرین شرط حلال بودن شکار سگ را بیان می کند و آن اینست که صاحب حیوان هنگام فرمان دادن و فرستادن سگ نام خدا را ذکر کرده باشد و در آخر باجمله (و اتقوالله )این مطلب را بیان می کند که در امر شکار نباید بیهوده و از سر تفریح و سر گرمی یا خودنمایی و زور مندی اقدام نمود،بلکه باید دانست که خدا حسابگری دقیق و سریع است و در باره شکار باید از خدای متعال ترسید و فقط به قدر حاجت اقدام به شکار نمود.
(5) (الیوم احل لکم الطیبات و طعام الذین اوتوا الکتاب حل لکم وطعامکم حل لهم و المحصنات من المؤمنات و المحصنات من الذین اتوا الکتاب من قبلکم اذا اتیتموهن اجورهن محصنین غیر مسافحین ولا متخذی اخدان ومن یکفربالایمان فقد حبط عمله وهو فی الاخره من الخاسرین ):(امروز همه پاکیزه ها برای شما حلال شد و نیز طعام کسانیکه اهل کتابند برای شما حلال وطعام شما برای آنان حلال است و نیز زنان پاکدامن مؤمن و زنان پاکدامن اهل کتاب که قبل از شما مسلمانان دارای کتاب آسمانی بودند، برای شما حلال هستند ،البته به شرط اینکه اجرتشان را (که به جای مهریه در زن دائمی است )بدهید، آنهم به پارسائی ، نه زنا کاری و رفیق گیری و هر کس منکر ایمان باشد، اعمالش باطل می شود و او در آخرت از زیانکاران خواهدبود)،در این آیه خداوند برای منت گزاری بر بندگان خود مجددا بیان می کند که همه طیبات برشما حلال است و همچنین برای بر طرف کردن اضطراب و تشکیک در موردمسأله اهل کتاب بعد از سختگیری در باره معاشرت و آمیزش با آنها می فرماید،طعام اهل کتاب و زنان پاکدامن ایشان نیز از طیبات هستند و لذا بر شما حلال است . و این بیان حلیت طعام شامل هر چیزی است که سد جوع نماید، مثلا گندم یاسایر حبوبات و گوشتهای حلال ،ولیکن این حکم شامل گوشتهای حرام مثل گوشت مردار یا گوشت خوک و یا حیواناتی که بنام خدا ذبح نشده اند نمی شود،چون خداوند، خود آنها را مصداق فسق و رجس و اثم خوانده است . و جمله بعدی که حلیت زنان اهل کتاب را بیان می دارد، باز هم در مقام منت گزاری و تخفیف و آسان کردن وظایف است و علت این حکم هم همانطور که در آیه بیان شده این است که اهل کتاب قبل از مسلمانان صاحب کتاب آسمانی بوده اند و به توحید و رسالت و معاد اعتقاد دارند ،به خلاف مشرکان و بت پرستان و این آیه ناسخ (لا تنکحوا المشرکات حتی یؤمن )(4)، در سوره بقره نیست چون آنجاهم گفتیم اهل کتاب در لسان قرآن مشرک شمرده نمی شوند ،از طرف دیگر چون سوره مائده آخرین سوره ای است که به پیامبر(ص ) نازل شده ، لذا هیچ سوره ای آنرا نسخ نکرده است . ومنظور از (محصنات )زنان عفیف و پاکدامن هستند که دارای شوهر نباشند،این چنین زنانی چه از مؤمنان باشند و چه از اهل کتاب در هر صورت با پرداخت اجرت ، اعم از اینکه مهریه باشد تا نکاح دائم را شامل شود و یا نکاح موقت ،به هر حال شما می توانید با آنها ازدواج کنید به شرطی که مسافحه و زناکاری ورفیق گیری نباشد، بلکه تنها از راه نکاح (موقت یا دائم ) می توانید با آنان ارتباط برقرار نمایید و از زنا و رفیق گیری بپرهیزید ،چون خداوند، عالم به سر و خفیات است ، البته این بحث تتمه ای دارد که در علم فقه آمده است . و در فراز دیگر مسأله کفر و احباط عمل مطرح شده ، به این معنا که (کفر)به معنای پوشاندن است ، مانند کفران نعمت های خدا و کفر به آیات او و کفر به خداو رسول و کفر به روز جزا و کفر به ایمان که در آیه مطرح شده ، یعنی ترک عمل به آنچه می داند حق است ، مانند دوست داشتن مشرکان و اختلاط با آنها وشرکت در اعمال آنها با اینکه علم به حقانیت اسلام دارد و یا ترک ارکان دینی مثل نماز و روزه و حج با آنکه یقین به ثبوت و رکنیت آنها دارد، پس منظور ازکفر به ایمان ، پوشاندن امور ثابته بطور مداوم و در طول زندگی است ، اما کسی که در زندگیش یک یا دو بار حق را می پوشاند و بر خلاف علم و ایمانش عمل می کند به او کافر نمی گویند، بلکه فاسق است . و احباط عمل مختص کافر است ،یعنی کسی که همیشه به مقتضای علم خودعمل نمی کند و حق را می پوشاند ،چنین کسی هر عمل صالحی هم که بکند بی پاداش خواهد بودو این بیان تمیم و دنباله بیان سابق است ، یعنی می خواهدمسلمانان را از خطری که در اثر سهل انگاری و معاشرت آزادانه با اهل کتاب متوجه آنان میشود بر حذر بدارد و بگوید،اگر به شما تخفیف و تسهیلی دادیم ،برای آن بود که وسیله ای بشود که شما با اخلاق اسلامی خود آنها را شیفته اسلام سازید و داعی آنان باشید بسوی علم نافع و عمل صالح ، نه اینکه خود را درپرتگاه هوا و هوسها، ساقط کنید و شیفته جمال آنان شده و بی بند و بار شوید،چون در این صورت به عکس ، خلق و خوی آنها در شما اثر می کند و این باعث کافرشدن و در نتیجه حبط اعمال شما می گردد، نهایتا در آخرت زیانکار خواهیدبود.
(6) (یا ایها الذین امنوا اذا قمتم الی الصلوه فاغسلوا وجوهکم و ایدیکم الی المرافق وامسحوا برؤسکم و ارجلکم الی الکعبین وان کنتم جنبا فاطهروا وان کنتم مرضی او علی سفر او جاء احد منکم من الغائط اولمستم النساءفلم تجدواماء فتیمموا صعیداطیبا فامسحوا بوجوهکم و ایدیکم منه ):(ای کسانی که ایمان آورده اید چون خواستید به نماز بایستید، صورت و دستهایتان را از آرنجهابشوئید وسر و پای خویش را تا غوزک مسح کنید و اگر جنب بودید با غسل کردن خود را طاهر سازید و اگر بیمار یا در حال سفر بودید و یا یکی از شما ازگودال تخلی بیامد و یا با زنان عمل جنسی انجام دادید و آبی نیافتید تا غسل کنیدو یا وضو بگیرید، با خاک پاک تیمم کنید، دست به خاک زده به صورت و پشت دستها بکشید...) کلمه (قیام )وقتی با حرف (الی )متعدی شود به معنای خواستن واراده چیزی است ، یعنی هنگامی که خواستید نماز بخوانید، وضو بگیرید وکیفیت وضو را بیان می کند و منظور از غسل ،شستن و جاری کردن آب بر عضومورد شستشو است به منظور تنظیف و پاک کردن و (وجه ) به معنای روی و ظاهرو سمت مقابل هر چیز است ، ولی اغلب در چهره آدمی استعمال می شود و حدشستن وجه طبق روایات عبارت است از طرف طول بین ابتدای موی سر به پایین تا آخر چانه ، و از طرف عرض آن مقدار از صورت که میان دو انگشت شست و ابهام یا میانه قرار می گیرد، منتها به نسبت دست متعارف و وجه متعارف و معمولی ،و(ید)دست انسان است که حد شستن آن از آرنج تا سر انگشتان است که به قرینه عبارت (الی المرافق )می فهمیم که منظور از شستن دست ، شستن ازمرفق تا نوک انگشتان می باشد و شستن طبیعی همواره از بالا به پایین است که باعث زدودن کثافات می گردد و امت اسلام اجماع دارد که وضوی کسی که از بالابه پایین دست خود را می شوید صحیح است ، چون (الی المرافق )قید برای موضوع یعنی (ایدیکم )است نه برای حکم یعنی (فاغسلوا)و مسح ، کشیدن دست ویا هر عضو دیگر لامس است بر شی ء ملموس ، بدون آنکه حائلی بین لامس وملموس باشد، این فعل اگر بدون (باء) استعمال شود استیعاب و شمول رامی رساند و اگر با حرف (باء)مفعول بگیرد دلالت می کند بر اینکه بعضی ازملموس لمس شده نه همه آن و به اقتضای روایت مسح سر فی الجمله واجب است و مقدار آن قسمتی از سمت جلو سر و بالای پیشانی است . و اما مسح پاها (ارجلکم )عطف به (علی رؤوسکم )می باشد و علت نصب لام درآن این است که (ارجلکم )عطف به محل (علی رؤوسکم ) شده است که موضع مفعولی و نصب می باشد و مراد از مسح پا کشیدن دست از نوک انگشتان تا برآمدگی پا است ، اما اهل سنت به استناد بعضی اخبار می گویند مراد از مسح شستن خفیف است و لذا در وضو پای خود را می شویند اما این معنا علاوه بر مخالفت با سنت ائمه اهل بیت با ظاهر عبارت در قرآن نیز منافات دارد، و مراد از(کعبین )استخوان بر آمده در پشت پای آدمی است و بعضی گفته اند به معنای غوزک پا یعنی استخوان بر آمده نقطه اتصال قدم به ساق آدمی است که در این صورت در هر یک از پاهای انسان دو کعب وجود دارد،و عبارت (ان کنتم جنبافاطهروا)معطوف به عبارت (فاغسلوا وجوهکم )است ،چون آیه در صدد بیان مشروط بودن صحت نماز به طهارت است ، یعنی تقدیر کلام این است که ای مؤمنان زمانی که خواستید نماز بخوانید، صورت و دستهای خود را بشویید وسر و پای خود را مسح کنید،البته در صورتی که جنب نباشید، اما اگر جنب بودیدباید طهارت کسب کنید، به وسیله غسل جنابت و در نتیجه از عبارت استفاده می شود که تشریع وضو مخصوص حالتی است که انسان جنب نباشد، اما درصورت جنابت فقط غسل کفایت می کند ،و در ادامه می فرماید: اگر مریض بودیدو استعمال آب برایتان ضرر داشت و یا در سفر بودید که دسترسی به آب نداشتید باید تیمم کنید، یعنی اگر به حدث اصغر (نجاست و رفتن برای تخلی ) ویا حدث اکبر(مثل جنابت )محدث بشوید باید وضو یا غسل یا تیمم کنید، پس دو شق آخری یعنی مسأله غائط و تماس با زنان در مقابل دو شق اول نیستند،بلکه دو شق دوم تقسیم می شوند، یعنی مسافر و بیمار دو حالت دارند ،یا محدث به حدث اصغرند و یا حدث اکبر. به هر حال در همه موارد، اگر آب یافت نشود حکم تیمم است و (تیمم )به معنای (قصد) می باشد و (صعید)به معنای وجه و روی زمین است که خاک پاکیزه و طاهر باشد و چنین خاکی مانند آب طاهر کننده است و تیمم در واقع همان وضو است ، با این تفاوت که در وضو مسح سر و پاها واجب است ، اما در تیمم مسح سر و پا نیست ،همچنینی شستن صورت و دستها که در وضو بود در تیمم از باب تخفیف ساقط شده و به مسح آنها اکتفا شده است ، آنهم مسح بعضی ازآنها، یعنی صورت از پیشانی تا زیر بینی و دستها از مچ تا سر انگشتان ،(ما یریدالله لیجعل علیکم من حرج ولکن یرید لیطهرکم و لیتم نعمته علیکم لعلکم تشکرون ):(خدا نمی خواهد شما دچار مشقت شوید ،ولیکن می خواهد پاکتان کند و نعمت خود را بر شما تمام سازد،باشد که شکر به جای آورید)،خداوند(خواستن حرج )را نفی کرده نه خود(حرج )را پس در واقع خدا نمی خواهد هیچ دشواری را بر بندگان تحمیل کند و حرج دو نوع است ،یکی :حرجی که در ملاک حکم و مصلحت مطلوب از آن حکم پیدا می شود که در این صورت حکم ذاتاحرجی صادر می شود و صاحب حکم دشواری و حرج را هم می خواهد، چون حکم تابع ملاک و معیار است ،دوم :حرجی که در ملاک حکم نیست و قهرا خودحکم هم در اصل حرجی نبوده ولی دشوار بودن از خارج و به علل اتفاقی بر آن عارض شده و لذا برای بعضی از افراد حرجی شده است که در این صورت آن حکم در خصوص چنین افرادی ساقط میشود و در غیر آن افراد به اعتبار خودباقی است . و خداوند می فرماید:احکام الهی حرجی نیست ، یعنی به منظور دشوار کردن زندگی شما تشریع نشده ، بلکه به این منظور تشریع شده که شما را پاک کند ونعمت بر شما تمام شود و این ملاک احکام است ، نه دشوار کردن زندگی بربندگان ، پس به همین جهت هرجا آب نیافتید یا برایتان مضر بود در آنجا تکلیف وضو و غسل ساقط می شود و تیمم که در وسع شماست برشما واجب می گردد،اما حکم طهارت که غرض اصلی است به کلی از بین نمی رود، چون خدا طهارت و اتمام نعمت بندگانش را می خواهد تا شاید شکر گزار شوند. و مراد از طهارت هم تنها طهارت از نجاست ظاهری نیست ، بلکه مرادطهارت باطنی است که از هر یک از (وضو، غسل و تیمم ) حاصل می شود. و مراد از نعمت هم نعمت دین است ،البته نه از حیث اجزای آن ،بلکه ازحیث اینکه دین عبارت است از تسلیم خدا شدن در همه شئون و این همان ولایت خدا وبر بندگان و حکمرانی بین ایشان است و این ولایت وقتی کامل می شود که همه احکام دینی من جمله طهارات سه گانه را تشریع بفرماید. پس در جمله (لیطهرکم )غرض و غایت تشریع حکم (وضو، غسل و تیمم )رابیان می کند و جمله (لیتم نعمته )نتیجه و غرض تشریع همه احکام را بیان می نمایدتا شاید شما تشکر کنید و شکر این نعمت را به جای آورید.
(7) (واذکروا نعمه الله علیکم و میثاقه الذی واثقکم به اذ قلتم سمعنا واطعناواتقوا الله ان الله علیم بذات الصدور):(و نعمت خدا را بر خویش به یاد آوریدو نیز عهدی را که خدا شما را به آن متعهد کرد متذکر شوید، زمانی که در پاسخش گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم ، و از خدا پروا کنید که همانا خدا دانابه افکار ونیات نهفته در سینه هاست )،منظور، مواهب جمیلی است که خدای تعالی درسایه اسلام به آنها داده و این بهتر شدن حال و روزگار بعد از اسلام آوردن آنهانسبت به اوضاع قبل از اسلام آنان می باشد که در سایه این دین حنیف که مادرهمه نعمتهاست ، صاحب امنیت و سلامتی و ثروت و صفای دل شدند و منظوراز میثاق همان میثاقی است که از آنها گرفته شده ، مبنی بر اینکه اسلام را بپذیرند وتسلیم مطلق خدای متعال باشند و خدا را اطاعت کنند و این اسلام حقیقی است ،آنگاه خدای متعال خودش را بیاد مردم می آورد که عالم به همه زوایای دلهاست و نتیجه می گیرد که باید از خدایتان بترسید ،چون او از همه افکار نهانی شما آگاه است .
(8) (یا ایها الذین امنوا کونوا قوامین لله شهداء بالقسط و لا یجرمنکم شنئان قوم علی الا تعدلوا اعدلوا هو اقرب للتقوی واتقوا الله ان الله خبیر بماتعملون ):(ای کسانیکه ایمان آورده اید، بخاطر خدا قسط را بر پا دارید و شهادت به عدل بدهید و دشمنی با گروهی شما را به انحراف از حق نکشاند،عدالت کنیدکه آن به تقوی نزدیکتر است و از خدا بترسید که خدا از آنچه می کنید باخبراست ) در این آیه غرض این بوده که مؤمنین را از ظلم در شهادت به انگیزه سابقه دشمنی شان نسبت به مشهود علیه نهی کند ،لذا شهادت را مقید به قسط نموده وشهادت به قسط فرع بر یک مسأله کلی است که آن قیام به خاطر خداست ومی فرماید: مبادا به جهت بغض و دشمنی عدالت را ضایع کنید و آنگاه به مؤمنان امر می کند که عدالت نمایید ،چون عدالت به تقوا نزدیکتر است ، یعنی وسیله ای است برای حصول تقوا که همان التزام به اوامر و ترک نواهی می باشد و آنگاه درمقام تحذیر از عدم رعایت عدالت می فرماید: از خدا بترسید ،چون خدا از آنچه می کنید باخبر است .
(9) (وعد الله الذین امنوا و عملوا الصالحات لهم مغفره و اجرعظیم ):(خداوند بر کسانی که ایمان بیاورند و عمل صالح کنند، وعده آمرزش وپاداشی بزرگ داده است )، فراز دوم انشاء وعده ای است که قبلا در فراز اول داده و این جمله را مؤکدترمی نماید و ایمان را با عمل شایسته مقید نموده است ،چون ایمان بدون عمل فایده ای ندارد.
(10) (و الذین کفروا و کذبوا بایاتنا اولئک اصحاب الجحیم ):(و کسانیکه کفر ورزیدند و نشانه های ما را تکذیب کردند، آنان اهل دوزخند)،در این آیه کفررا مقید کرده به تکذیب آیات تا کفر بدون تکذیب را شامل نگردد،زیرا کفاری که منشاء کفرشان انکار حق با علم به حق بودن آن نیست ، بلکه منشاء آن مستضعف بودن و یا قاصر بودن آنها از تشخیص حق است ،اهل دوزخ نیستند، بلکه امرآنان به دست خداست ،اگر بخواهد آنها را می آمرزد و اگر بخواهد عذابشان می کند، و جحیم از ماده (جحم )به معنای شدت فوران آتش است و این آیه مشتمل است بر خود وعید نه تهدید بر آن ، کما اینکه در آیه قبلی هم خود وعده را ذکر فرمود.
(11) (یا ایها الذین امنوااذکروا نعمت الله علیکم اذهم قوم ان یبسطواالیکم ایدیهم فکف ایدیهم عنکم واتقوا الله و علی الله فلیتوکل المؤمنون ):(ای کسانیکه ایمان آورده اید نعمتی را که خدا بر شما ارزانی داشت به یادآورید،زمانی که قومی تصمیم گرفتند دست ستم به سوی شما دراز کنند، خداونددستشان را از شما کوتاه کرد و از خدا پروا کنید و مؤمنان باید فقط بر خدا توکل کنند)، این آیه قابلیت انطباق بر چندین واقعه را دارد، وقایعی که بین کفارومسلمانان واقع شد، ازقبیل داستان جنگ بدر واحد واحزاب و غیره ...، پس منظورآیه مطلق توطئه هائی است که مشرکین علیه مسلمانان و برای کشتن آنان ومحو کردن اثر اسلام و دین توحید می ریختند و خداوند شر آنان را از سرمسلمانان برطرف نمود و در آخر تحذیر شدید از ترک تقوا و ترک توکل برخدای سبحان می نماید تا مبادا مسلمانان درگیر ماجراهایی شوند که یهود ونصاری در آنها واقع شدند که آنها میثاق الهی را فراموش کردند و عهد خدا رانقض نمودند، در نتیجه مبتلا به انواع بلاها گشتند ،در حالیکه اگر تسلیم خدابودند و از خدا پروا داشتند و بر او توکل می نمودند،خداوند آنها را از رحمت خود دور نمی نمود. و با این کلام مردم را به اطاعت و خضوع در برابر دستورات خویش فرامی خواند تا او را وکیل خود بگیرند و در امور دینی و دنیایی خود آنچه را خدابرای آنها برگزیده است اختیار کنند و پیروی از غیر خدا و رسول ننمایند و دربرابر جباران و طاغوتها و حتی احبار و رهبان یعنی خاخامها و کشیشها تسلیم محض نباشند و بدانند غیر از خدای تعالی و هر کس که او اطاعتش را واجب کرده باشد از احدی نباید اطاعت کنند.
(12) (ولقد اخذ الله میثاق بنی اسرائیل و بعثنا منهم اثنی عشر نقیبا و قال الله انی معکم لئن اقمتم الصلوه و اتیتم الزکوه و امنتم برسلی و عزرتموهم واقرضتم الله قرضا حسنا لاکفرن عنکم سیئاتکم و لادخلنکم جنات تجری من تحتها الانهار فمن کفر بعد ذلک منکم فقد ضل سواء السبیل ):(و به تحقیق خداوند از بنی اسرائیل پیمان گرفت و ما از آنان دوازده مراقب انتخاب کردیم وخدا به آنان فرمود: من با شمایم ،اگر نماز بپا دارید و زکات بدهید و به فرستادگان من ایمان آورید و با رعایت احترام آنها را تقویت کنید و در راه خدا به طورشایسته وام دهید، در این صورت هر آینه گناهان شما را می پوشانم و شما را دربهشتهایی وارد می سازم که نهرها در زیر آن جاری است و بعد از این اگر کسی ازشما کفر بورزد در حقیقت از راه میانه منحرف گشته و گمراه شده است )،(نقب )در مورد دیوار و پوست همان معنای (ثقب )در مورد چوب رامی دهد که به معنای شکاف است ، اما(نقیب )به معنای کسی است که از قومی آمارمی گیرد و احوال آنها را پی گیری می نماید و منظور از نقباء دوازده نفر از بنی اسرائیل بودند که هر یک بر یکی از اسباط دوازده گانه بنی اسرائیل ریاست داشتند و متولی امور دینی و دنیایی آنها بودند ،اما خود آنها وحی از آسمان نمی گرفتند و شریعتی را تشریع نمی کردند و کار وحی و شریعت تنها بر عهده موسی (ع ) بود و خدای تعالی به ایشان فرمود: من باشمایم ، اگر از من اطاعت کنید، شما را یاری می کنم و اگر نافرمانی کنید، شما را پست و خوار می سازم . ومنظور از رسل پیامبران الهی بعد از موسی (ع ) مثل عیسی (ع ) و محمد(ص )هستند که صاحب شریعتی مستقلند و می فرماید: اگر آنها را تعظیم و یاری کنید وصدقه های مستحب بدهید ،هرآینه گناهان شما را محو وتکفیر نموده و شما راوارد بهشتهایی چنین و چنان می کنم که اینها همه وعده های نیکو از جانب خداوند صادق الوعد است ،اما هر کس به این دستورات عمل نکند و کافر شود،پس از راه رساننده به بهشت و سعادت دنیا و آخرت دور می افتد وگمراه میگردد.
(13) (فبمانقضهم میثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسیه یحرفون الکلم عن مواضعه و نسوا حظا مما ذکروا به ولا تزال تطلع علی خائنه منهم الا قلیلامنهم فاعف عنهم واصفح ان الله یحب المحسنین ):(پس بخاطر این پیمان شکنی ایشان آنهارا لعنت کردیم و دلهایشان را به سختی مبتلا نمودیم و در نتیجه کلام خدا را وارونه تحریف نمودند و جابه جا کردند و قسمتی از حقائق دینی رافراموش کردند و تو همواره به خیانتی از آنان آگاه می شوی ، جز اندکی از آنها،پس ایشان را ببخش و از ایشان در گذر که همانا خدا نیکوکاران را دوست می دارد)،یعنی به سبب کفرشان آنها را از رحمت حق دور کردیم و قلبهایشان راسخت نمودیم که در برابر حق خشوع نداشته باشند و هیچ رحمتی در آنهاتأثیرنگذارد، پس به همین سبب آنهاکلام خدا را به گونه ای تغییر دادند و زیادت وکاستی در آن بوجود آورندکه آن را وارونه کردند و خدای سبحان به چنین امری راضی نبود و باز به همین سبب بسیاری از حقایق دینی بلند مرتبه از آنها فوت شد و اصول دینی را که سعادتشان در دنیا و آخرت دائر مدار آنها بود ترک کردندو بهمین جهت گرفتار بدبختی و شقاوت شدند و لذا از پیش خود قائل به تشبیه گشتند و یا موسی را خاتم انبیاء شمردند و شریعت تورات را همیشگی پنداشتند و نسخ و بداء را باطل دانستند و قائل به عقاید باطله دیگر شدند و به پیامبر می فرماید: تو همواره شاهد خیانت عده ای از آنها خواهی بود و جز گروه اندکی مرتب اینها مرتکب خیانت می شوند و استثناء کردن این عده اندک منافاتی با این ندارد که لعنت و عذاب متوجه این امت و نژاد بشود . و در آخر می فرماید ای پیامبر تو آنهارا عفو کن ، یعنی از کسانی از یهود که ایمان به اسلام نیاورده اند در گذر و آنها را ببخش ، چون خدا نیکوکاران رادوست می دارد.
(14) (ومن الذین قالوا انا نصاری اخذنا میثاقهم فنسوا حظا مما ذکروا به فاغرینا بینهم العداوه و البغضاء الی یوم القیامه و سوف ینبئهم الله بما کانوایصنعون ):(و از کسانی می گویند ما نصاری هستیم ،میثاق مخصوص گرفتیم ، پس آنها هم بخشی از اصول دینی خود را فراموش کردندو در نتیجه تا قیامت بینشان دشمنی و کینه را تحریک کردیم و به زودی خدا آنها را از اعمالی که می کرده اندآگاه خواهد نمود)،عهد آنها این بود که عیسی (ع ) آنها را به تقوی و ترک ملازمت دنیا و زینتهای آن دعوت می نمود و آنها را به صلح و صفا می خواند، اما آنهابخشی از اصول تعالیم مسیح را از یاد بردند و خداوند هم به این سبب همواره آنها را ملازم کینه و دشمنی نمود (اغرینا)از ماده (غری ) و (غراء) به معنای چسب و سریش است ، یعنی آنها همواره ملازم و کینه ورزی هستند و از آن جدانمی شوند و به جای صلح و صفا گرفتار جنگ و کینه و دشمنی خواهند بود وهرگاه بخواهند ازا ین وضعیت خارج شوند و از غم رها شوند، دوباره به آن اندوه بر گردانده می شوند و به آنها گفته می شود، بچشید عذاب آتش سوزنده راو نمونه اینها جنگهای جهانی و بین المللی است که اینها به راه انداخته اند،جنگهایی که کره زمین را تهدید به خرابی و فنا و بشریت را تهدید به انقراض نموده است و تازه اینها عذاب دنیوی آنهاست و در آخرت خداوند بیش از این آنها را عذاب خواهد کرد و آنها را نسبت به آنچه کرده اند آگاه می سازد.
(15) (یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم کثیرا مما کنتم تخفون من الکتاب و یعفوا عن کثیر قد جاءکم من الله نور و کتاب مبین ):(ای اهل کتاب به تحقیق فرستاده ما (محمد(ص ))به سویتان آمده تا برای شما بسیاری از حقایق دین را که پنهان می کردید بیان کند و از فاش کردن بسیاری از خیانتهایی که علمائتان نسبت به حقایق دینی کرده اند چشم پوشی می کندو این رسول همانا ازجانب خدا برای شما نوری و کتابی روشنگر آورده است )،یعنی پیامبر اسلام نزدشما آمد و آنچه را علمای شما از بشارات و نشانه های نبوت او پنهان کرده بودندبرای شما آشکار نمود و همچنین بسیاری از احکام مربوط به رجم و سنگسار راکه پنهان می کردند، پیامبراسلام آنها را آشکار کرد و از بسیاری از حقایقی که اهل کتاب پنهان کرده بودند چشم پوشی و عفو کردیم و این عفو شامل موارداختلافی است که بین دو کتاب می بینیم ، مثلا تورات شامل مسائلی درتوحید ونبوت است که نمی توان آنها را به خدا نسبت داد، مثلا اینکه خدا را جسم ونشسته در مکانی می داند و یابسیاری گناهان و لغزشها را به پیامبران نسبت داده واز طرف دیگر مسأله معاد را که یکی از اساسی ترین معارف دینی است مسکوت گذاشته و در باره آن سخنی نگفته است و انجیلها مخصوصا انجیل یوحنا انباشته از عقایدی از وثنیت و بت پرستی است و اینکه خدا این مسائل را در قرآن نام نبرده به جهت آن بوده که می دانسته مردم خودشان با عقل خود در می یابند که این عقاید خرافی و باطل است و ربطی به خداو انبیای الهی ندارد. و مراد از نور همین قرآن کریم است و احتمال هم دارد مراد ازنور رسول خدا(ص ) باشد، چون در جای جای قرآن از قرآن و پیامبر با لفظ نور تعبیر شده است (و سراجا منیرا)(5)،(و انزلنا الیکم نورا مبینا)(6).
(16) (یهدی به الله من اتبع رضوانه سبل السلام و یخرجهم من الظلمات الی النور باذنه و یهدیهم الی صراط مستقیم ):(که به وسیله آن نور و کتاب خداوند هر کس را پیرو خوشنودی او باشد به راههای سلامت هدایت می کند وآنها را به اذن خود از تاریکیها به سوی نور خارج ساخته و به سوی صراطمستقیم هدایت می نماید)، ضمیر در (به )به نور یا کتاب باز می گردد،حال چه مراداز نور رسول خدا باشد و یا قرآن ، به هر صورت در این آیه خداوند هدایت را درعین اینکه به قرآن و رسول نسبت می دهد، برگشت و مرجع اصلی آن را خدای سبحان می داند، پس هادی حقیقی اوست و غیر او اسباب ظاهری است که خداآنها را برای تحقق هدایت مسخر فرموده است . از طرف دیگر در این آیه شرط کرده که تنها کسانی را بوسیله قرآن و پیامبرهدایت می کند که در پی خوشنودی خدا باشند، لذا مراد از هدایت در اینجارساندن به مقصد است نه به معنای نشان دادن راه . و نکته دیگر اینکه صفت (سلام ) را که برای راههای خود بیان کرده ، بطورمطلق و بدون قید آورده است تا بفهماند راه او سالم از انواع شقاوتها ومحرومیتهایی است که سعادت دنیا و آخرت بشر را مختل می سازند، پس راههای سلام پروردگار آمیخته با هیچ نوع شقاوتی نیست . در ادامه ظلمات را به صیغه جمع می آورد، اما نور را به صیغه مفرد، تا دلالت کند بر اینکه راه حق هر چند به حسب مقامات ومراحل متعدد است ، اما در آن اختلاف و تفرق وجود ندارد، به خلاف باطل که سراپا اختلاف است و منظور ازقید (باذنه )یعنی مطابق رضای او و موافق علم او، پس انبیاء در خروج مردم ازتاریکیها و ورود به نور استقلالی از خود ندارند، بلکه سبب حقیقی خدای سبحان است . اصولا در قرآن هر جا که اخراج از تاریکها به رسول خدا یا کتاب خدامنسوب شود، اذن خدا در آنجا به معنای رضای خداست و هر جا که به خودخدا، منسوب شود معنای (اذن خدا) به معنای (علم خدا)خواهد بود و صراطمستقیم هم چنانکه قبلا شرح داده شد، راهی است سرآمد و مهیمن بر همه راههای دیگر خدا و قهراهدایت به سوی صراط مستقیم نیز هدایتی برتر و غالب بر سایر اقسام هدایت و سبل جزئی است ، واگر صراط را نکره آورده نه به جهت تکثر آن است ، بلکه به منظور تعظیم و بزرگداشت مطلب می باشد .
(17) (لقد کفر الذین قالوا ان الله هو المسیح ابن مریم قل فمن یملک من الله شیئاان اراد ان یهلک المسیح ابن مریم و امه ومن فی الارض جمیعا و لله ملک السموات والارض وما بینهما یخلق ما یشاء و الله علی کل شی ءقدیر):(به تحقیق کسانی که گفتند مسیح پسر مریم ،خداست ،کافر شدندو ،بگو ای پیامبرچه کسی است که جلوی قهر و قدرت خدای را ،اگر خواست مسیح پسر مریم ومادرش وهمه انسانهای روی زمین را هلاک کند، بگیرد؟ و ملک آسمانها و زمین و آنچه بین آندو است از آن خدا می باشد، اوست که هر چه بخواهد خلق می کندو خدا بر هر چیزی تواناست )، و این نقل قول کسانی است که قائل به اتحادمسیح با خدا هستند و می گویند عیسی (ع )هم بشر است و هم اله و معبود هرچند که دو گروه دیگر که عیسی را پسر خدا و یا سومی از سه خدا(پدر،روح القدس ، پسر) می دانند، نیز کافر هستند، اما ظاهر جمله با گروه اول بهترمی سازد،آنگاه قرآن در جمله بعدی برهانی از راه تناقض بر ابطال عقیده آنان می آورد و می گوید:بنابر عقیده شما عیسی از یک طرف معبود واله است و ازطرف دیگر بشر و مخلوق ، پس خدا به حکم همین بشر بودن می تواند مسیح راکه جزئی از این عالم است هلاک کند، همانطور که می تواند مادر مسیح و همه ساکنان زمین را هلاک نماید و هیچ مانع و رادعی نیست ، تا جلوگیر او شود، لذاوقتی هلاکت برای مسیح از نظر عقلی جایز و ممکن باشد، دیگر او چگونه می تواند معبود باشد، پس اعتقاد به بشر بودن عیسی (ع ) نقیض اعتقاد به خدابودن وی است و از طرف دیگر از برهان امکان هم استفاده شده ، یعنی چون مسیح مانند مادرش شبیه و مماثل سایر افراد بشر است در نتیجه همانگونه که همه هستی وهمه موجودات ملک علی الاطلاق خداوند هستند، مسیح هم جزئی از آنهاست ، در نتیجه هر حکمی و هر حادثه ای که درمورد سایر افراد بشر جایز وممکن باشد در مورد او نیز ممکن است ،(زیرا به قول فلاسفه : حکم امثال درآنچه بر آنها جائز است یا جائز نیست ، یکسان است ) و علت اینکه خداوند برهلاک آنها قادر است ، این است که هر چه در آسمان و زمین و مابین آندو است ازآن خدای متعال می باشد و اگر (الله )را مقدم نمود به جهت آن بود که انحصار رابرساند و در جمله بعدی علت این مالکیت را بیان می کند و آن اینست که چون خدا خالق هر چیز بوده و به هر چیزی قادر است ، پس او مالکیت تام بر خلق خود دارد، و بهمین جهت هم او می تواند اراده هلاکت همه عالم را بکند و همین نشان می دهد که احدی از خلائق در الوهیت با خدا شریک نیستند و اما برهان براینکه مشیت خدا نافذ و قدرتش مطلق است ، همین است که او (الله )تبارک وتعالی یعنی آن ذات واجب الوجود مستجمع جمیع صفات کمالیه است و چه بسابه همین خاطر نام شریفه (الله )چند بار در این آیه تکرار شده است .
(18) (و قالت الیهود و النصاری نحن ابناء الله و احباؤه قل فلم یعذبکم بذنوبکم بل انتم بشر ممن خلق یغفر لمن یشاء و یعذب من یشاء و لله ملک السموات و الارض و ما بینهما و الیه المصیر):(یهود و نصاری گفتند: ماپسران خداودوستان اوئیم ، بگواگر چنین است ، پس چرا خدا شما را به کیفر گناهانتان عذاب می کند؟ بلکه شما نیز بشری از جنس سایر مخلوقات بشر هستید و خداهر که را بخواهد می آمرزد و هر کس را بخواهد عذاب می کند و ملک آسمانها وزمین و آنچه بین آندوست از آن خداست و بازگشت نیز به سوی اوست )،هیچ شکی نیست که آنها از این ادعا قصد حقیقی و جدی نمی نمایند، بلکه آن را به منزله تشریف و مجاز گوئی می گویند، می گفتند ما مثل پسران پادشاه به نسبت باقی رعایا هستیم و این را مستلزم مستثنی شدن در خود از بعضی احکام جاری بر سایر مردم می دانستند، بنا براین خود را آنقدر مقرب درگاه الهی می دانستند که پسران در نظر پدر محبوبند و لذا مجازات و تعذیبی بر خود روا نمی دانستند،همانگونه که شاهزادگان از احکام سایر مردم مستثنی بودند، لذا مراد آنها صرفاامتیاز دادن و تشرف و تقرب است ،اما خداوند در جواب آنها و برای باطل کردن حجت آنها می فرماید: اگر چنین است ، پس چرا خدا شما را بواسطه اعمالتان عقوبت می کند؟ در واقع عدم نجات آنها از عذاب اخروی ، دال بر عدم نجات آنها از عذاب دنیوی است ، از طرف دیگر آنها خودشان فی الجمله عذاب اخروی را قبول دارند ،تنها می گویند، (لن تمسنا النارالا ایاما معدوده )(7)،(عذاب آتش جز چند روز اندک به ما نخواهد رسید)، ویا مسیحیان مسأله نداء را قبول دارند و می گویند: مسیح به خاطر گناهان امت فدا و قربانی شد، پس به هر حال عذاب برای آنان خواهد بود و مسلما آنچه از بلاهای دنیوی به افراد شایسته برسد، باعث ترفیع درجه آنها می گردد،اما بلائی که به فرد گنه کار برسد عقوبت ونکال برای اوست و آنگاه حجتی دیگر برای آنان می آورد و می فرماید: شما هم فردی از افراد بشر هستید و تمایزی از دیگران ندارید و همه مخلوق خدایند،بنابراین مانند سایر مردم عذاب می شوید و خدا مالک علی الطلاق و متصرف مطلق است و هر گونه بخواهد حکم می راند، پس هر که را شایستگی دارد، ثواب می دهد وهر که را که گنه کار است عذاب می کند و همه آسمانها و زمین و آنچه بین آنهاست مخلوق خداست و او هر گونه بخواهد در آنها تصرف می نماید وهمه آنها بسوی او باز می گردند.
(19) (یا اهل الکتاب قد جاءکم رسولنا یبین لکم علی فتره من الرسل ان تقولوا ماجاءنا من بشیر و لا نذیر فقد جاءکم بشیر و نذیر و الله علی کل شی ءقدیر):(ای اهل کتاب به تحقیق فرستاده ما بسوی شما آمد تا بعد از گذشتن دوران فترت پیامبران بیاید و شما نگویید پیامبر نوید دهنده و ترساننده برای مانیامد، اینک پیامبری بشارت دهنده و بیم دهنده بسویتان آمده و دیگر بهانه ای ندارید و خدا بر هر چیز تواناست )،پس فرستاده ما محمد(ص ) بسوی شما آمدتا آنچه را از کتاب خود مخفی کرده بودید، برای شما آشکار کند و این دین مؤیددین شماست و کتاب شما را تأیید می کند و (فترت ) به معنای سستی بعد از فرونشستن خشم است و یا گشایش بعد از شدت و یا ضعف ،پس از قوت ، یعنی پیامبر اسلام بعد از سالهای سال سکون و بی پیامبری بر شما ارسال شد، تانگویید چون پیامبری بیم دهنده و نوید دهنده برای ما نیامده ، پس ما گناهی نداریم ، حالا پیامبر مبشر و منذر بسوی شما آمده و این نقض گفتار یهود است که می گویند: شریعت آنها خاتم بوده و بعد از پیامبرشان پیامبری نخواهند آمد،لذاحال دیگر عذری ندارید و باید به او ایمان بیاورید، و کلام آخر آنکه برای نقض قول یهود که دست خدا را بسته می دانستند و می گفتند:(یدالله مغلوله )می فرماید: خدا بر هر امری تواناست و هر نفسی را به سبب آنچه عمل کرده مؤاخذه می نماید.
(20) (و اذ قال موسی لقومه یا قوم اذکروا نعمه الله علیکم اذ جعل فیکم انبیاء و جعلکم ملوکا و اتکم مالم یؤت احدا من العالمین ):و هنگامی که موسی (ع ) به قومش گفت : ای قوم ، نعمت خدا را برخودتان به یاد آورید،زمانیکه در میان شما پیامبرانی قرار داد و شما را بعد از بردگی مالک سرنوشت خود نمود و به شما بهره هایی داد که به هیچ یک از اهل زمان نداده بود)،این گفتگو در زمانی واقع شد که بنی اسرائیل از مصر بیرون آمده بودند ونعمتهای خداوند بر آنها شامل بعثت موسی (ع ) و هدایت آنها به دین خدایی و نجاتشان ازآل فرعون و نازل نمودن تورات و تشریع دین برای آنها بود و خداوند این نعمتها را در سه گروه تقسیم می کند، اول ):برانگیختن انبیاء در میان قوم آنها،دوم ): مالک قرار دادن آنان ، یعنی نجات آنها از بند بندگی فرعون و ظلم ظالمان ،مالک به کسی می گویند که در امر جان و مال و اهل و عیال خود استقلال داشته باشد،و سوم ):ایتاء معجزات و دلایل و نعم آشکاری که خداوند به هیچ یک ازمردم آن زمان نداده بود، مثل نزول مائده های آسمانی و انفجار چشمه های دوازده گانه و سایه افکندن ابر برآنها و نزول بلاهای آسمانی مثل خون و ملخ و...بر قوم فرعون و در نهایت شکافتن دریا و نجات دادن آنها از قوم فرعون و ظلم آنها که هر یک از اینها برای هدایت قومی کفایت می کرد،امابنی اسرائیل بعدازاینهمه معجزات آشکار بازهم کافرشدند.