تفسیر سوره مزمل
ساعت ٦:۳٢ ‎ب.ظ روز یکشنبه ۱٢ تیر ۱۳٩٠   کلمات کلیدی: مذهبی ،تفسیر سوره مزمل

یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ1قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلیلاً2نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلاً3أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً4إِنَّا سَنُلْقی‏ عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً5إِنَّ ناشِئَةَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً6إِنَّ لَکَ فِی النَّهارِ سَبْحاً طَویلاً7وَ اذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَ تَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتیلاً8رَبُّ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَاتَّخِذْهُ وَکیلاً9وَ اصْبِرْ عَلى‏ ما یَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمیلاً10وَ ذَرْنی‏ وَ الْمُکَذِّبینَ أُولِی النَّعْمَةِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلیلاً11إِنَّ لَدَیْنا أَنْکالاً وَ جَحیماً12وَ طَعاماً ذا غُصَّةٍ وَ عَذاباً أَلیماً13یَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ کانَتِ الْجِبالُ کَثیباً مَهیلاً14إِنَّا أَرْسَلْنا إِلَیْکُمْ رَسُولاً شاهِداً عَلَیْکُمْ کَما أَرْسَلْنا إِلى‏ فِرْعَوْنَ رَسُولاً15فَعَصى‏ فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبیلاً16فَکَیْفَ تَتَّقُونَ إِنْ کَفَرْتُمْ یَوْماً یَجْعَلُ الْوِلْدانَ شیباً17السَّماءُ مُنْفَطِرٌ بِهِ کانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً18إِنَّ هذِهِ تَذْکِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى‏ رَبِّهِ سَبیلاً19إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنى‏ مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذینَ مَعَکَ وَ اللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَیْکُمْ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَیَکُونُ مِنْکُمْ مَرْضى‏ وَ آخَرُونَ یَضْرِبُونَ فِی الْأَرْضِ یَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ آخَرُونَ یُقاتِلُونَ فی‏ سَبیلِ اللَّهِ فَاقْرَؤُا ما تَیَسَّرَ مِنْهُ وَ أَقیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ وَ أَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً وَ ما تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَیْراً وَ أَعْظَمَ أَجْراً وَ اسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیمٌ20

 

تفسیر المیزان _ خلاصه :

(1) (یا ایها المزمل ):(ای جامه به خود پیچیده )

(2) (قم اللیل الا قلیلا):(پاره ای از شب به جز اندکی از آن را برخیز)

(3) (نصفه او انقص منه قلیلا):(یا نصف آن را و یا کمی کمتر از نصف )

(4) (اوزدعلیه ورتل القران ترتیلا):(ویااندکی برنصف بیافزا،وقرآن راشمرده بخوان )

(5) (انا سنلقی علیک قولا ثقیلا):(همانامابزودی کلامی سنگین رابرتونازل می کنیم )

(6) (ان ناشئه اللیل هی اشد وطا و اقوم قیلا):(بدرستی که بهترین راه برای صفای نفس و حضور قلب ، سخن گفتن شب است که خدا آن را پدید آورده )

(7) (ان لک فی النهار سبحا طویلا):(همانا تو در روز مشاغل بسیار داری )ظاهرا رسولخدا ص در ساعت نزول این آیه جامه ای را برای خواب یا غیر آن به خودپیچیده بود واین خطاب جنبه تحسین و یا توبیخ ندارد، ممکن است آنجناب به جهت دعوتش مورد آزار و استهزاء واقع شده و دچار غم و اندوه گشته و جامه ای به خودپیچیده تا اندکی استراحت کند، آنوقت به او خطاب شده : ای جامه به خود پیچیده برخیزو نماز شب بخوان و بوسیله نماز از اطمینان نفس و صبر برخوردار شو و در مقابل آزار واستهزاء آنها و سخنان باطلشان صبر کن ، در ادامه ، امر به نماز شب ، یعنی قیام در شب برای نماز، می نماید و آنجناب را بین قیام در نیمی از شب یا کمی کمتر و یا کمی بیشتر ازآن مخیر می نماید و نیز امر به تلاوت آرام و شمرده شمرده قرآن می کند،چون ترتیل یعنی اینکه قرآن به گونه ای تلاوت شود که حروف آن جداجدا و شمرده به گوش برسد،و ظاهرا مراد از تلاوت قرآن در اینجا خود نماز است ،آنگاه می فرماید، و این تشریع نماز شب به جهت آنست که آماده شوی تا گفتاری سنگین و وزین را دریافت کنی ،چون مابزودی می خواهیم قرآن عظیم را که گفتاری وزین است بر تو نازل کنیم .یعنی کلام الهی را جز یک نفس مطهر نمی تواند دریافت کند و قرآن کتاب عظیمیست که دارای ظاهر و باطن و تنزیل و تأویل است و شامل حقیقت توحید و سایراصول عقاید می باشد و امر به دعوت و اظهار اسلام بر همه ادیان می نماید و قرآن به دواعتبار ثقیل است ، هم از حیث فهم معنایش ،(تا آنجا که نقل شده پیامبر ص بارها هنگام نزول وحی دچار بیهوشی می گردید) و هم از حیث تحقق بخشیدن به حقایق معارفش ،ونیز از جهت دعوت جهانی و فراگیر آن ، و شاهد بر این ثقل ، آزارها و اذیتهایی است که پیامبر در راه تحقیق اسلام ، متحمل گشت و این قرآن بر امت نیز ثقیل است ، هم از جهت تحقق دادن به حقایق قرآن در نفس ، هم از جهت پیروی از اوامر و نواهی الهی و رعایت حدود آنها.در ادامه می فرماید: علت اینکه ما شب را به جهت ادای نماز انتخاب کردیم ، این است که حادثه شب شدیدترین قدم نهادن است ، یعنی نماز شب بیش از هر عمل دیگر درصفای نفس انسان مؤثر است و او را ثابت قدم تر می سازد و بهتر از هر چیز نفس آدمی رااز اینکه به وسیله شواغل روز، دچار کدورت شود حفظ می کند و علت اینکه این نماز رادر روز قرار ندادیم این است که تو در روز سبح (دویدن و تند رفتن در آب ) و اشتغال بسیاری داری ، یعنی در روز مشاغل بسیاری داری که همه وقت تو را فرا گرفته و فراغتی برایت نمی ماند که با توجه تام متوجه درگاه پروردگارت باشی و از هر چیزی منقطع گردی ، پس بر تو واجب است که از فرصت شب و فراغت و خلوت آن استفاده کنی و درآن به نماز بپردازی‌ .

(8) (و اذکراسم ربک و تبتل الیه تبتیلا):(و نام پروردگارت را ذکر کن و دست حاجت خود را به سویش دراز کن )

(9) (رب المشرق و المغرب لااله الا هو فاتخذه وکیلا):(همان پروردگار مشرقها ومغربهای عالم که بجز او معبودی نیست ، پس او را وکیل خود بگیر)

(10) (و اصبر علی ما یقولون و اهجرهم هجرا جمیلا):(و در برابر گفته های آنهاصبر کن و چنانچه قهر نمودی ، قهری ملایم و خوشایند و سازنده بنما)مراد از (ذکر اسم رب )ذکر زبانی و رعایت مطابقت آن با قلب است و (تبتل )به معنای تضرع و زاری زبانی و یا انقطاع و بریدن از خلق و توجه به خداست ، در ظاهر،آیه شریفه درصدد توصیف نماز شب است و به پیامبر امر می نماید که در هنگام نمازاسمی از اسماء الهی یا لفظ جلاله الله و یا بسم الله را ذکر کن و در آن مداومت نما ونفس خود را با تضرع و زاری متوجه خداوند نما و یا از غیر او منقطع گشته و فقط متوجه پروردگارت باش ،(اما مطابق روایات وارده از اهل بیت (تبتل )به معنای تضرع و زاری است ) و این التفاتی که در این آیه از غیبت (در آیه قبلی ) به خطاب بکار رفته است به جهت تذکر دادن رابطه عبودیت و برانگیختن ذلت بندگی با ذکر صفت ربوبیت پروردگار می باشد.آنگاه به توصیف (ربک )پرداخته و می فرماید: او پروردگار مشارق و مغارب و رب همه عالم است ، نه اینکه فقط رب تو باشد و هیچ معبودی هم جز او نیست ، چون الوهیت فرع ربوبیت است ، حال که تنها رب همه عوالم الله است ، پس تنها معبود هم اوست ، لذا تو فقط او را در همه امورت وکیل بگیر و تمام کارهای خود را به خدا واگذارکن ،(وکیل گرفتن به معنای آنست که انسان دیگری را در جای خودش بنشاند) به گونه ای نه برای خود ونه غیر خود و نه هیچ یک از اسباب ظاهری استقلالی در تأثیر قائل نباشد و اینچنین توکلی مستلزم آنست که فرد در وظایف عملی و در عبادات و معاملات نیزاراده خود راتابع اراده تشریعی خدا کند و فقط طبق اراده او ومطابق قوانین اوعمل کند.آنوقت در ادامه خطاب می فرماید: لازمه وکیل گرفتن خدا این است که بر آنچه این کفار و مشرکین می گویند و با آن تو را اذیت و استهزاء می نمایند، صبر کنی و با آنها به خوبی قهر کنی ، یعنی با آنان به حسن خلق رفتار کرده و با خیرخواهی آنها را به سوی حق دعوت نمایی و گفته های آنها را با مقابله به مثل جبران ننمایی .

(11) (و ذرنی و المکذبین اولی النعمه و مهلهم قلیلا):(و اما مکذبان صاحب نعمت ، امرشان را به من واگذار کن و اندکی به آنها مهلت بده )

(12) (ان لدیناانکالاوحجیما):(همانانزدماانواع شکنجه هاودرآخرعذاب دوزخ هست )

(13) (و طعاما ذا غصه و عذابا الیما):(طعامی گلوگیر و عذابی دردناک )

(14) (یوم ترجف الارض و الجبال و کانت الجبال کثیبا مهیلا):(در آن روزی که زمین و کوهها به لرزه در می آیند و کوهها چون تلی از ماسه می شوند)می فرماید: امر تکذیب گران سردمدار کفر را که به دلیل دارا بودن نعمت دچار کفران شده اند به من واگذار کن و بگذار تا من از آنها انتقام بگیرم و آنها را مجازات کنم و تو به آنها در این مدت اندک زندگی دنیایی مهلت بده تا وقتی که مرگشان فرا برسد و من خودآنها را مجازات کنم ، همانا در نزد ما انواع قیود و آتش زبانه کشیده جهنم و غذایی گلوگیر و عذابی دردناک و شدید هست که بوسیله آنها ایشان را مجازات می کنیم و این عذابهای اخروی به جهت کفرانیست که در دنیا نسبت به نعمات ما کردند.و این عذابها در روز قیامت به ایشان می رسد، روزیکه زمین و کوهها به لرزه می افتندو کوهها مانند تلی از ماسه از بالا فرو می ریزند.

(15) (انا ارسلنا الیکم رسولا شاهدا علیکم کما ارسلنا الی فرعون رسولا):(بدرستی که ما به سوی شما رسولی شاهد گسیل داشتیم ، همانطور که به سوی فرعون هم رسولی فرستادیم )

(16) (فعصی فرعون الرسول فاخذناه اخذا وبیلا):(ولی فرعون از اطاعت اوسرپیچی کرد، پس او را به عذابی سخت گرفتیم )

(17) (فکیف تتقون ان کفرتم یوما یجعل الولدان شیبا):(شما اگر کفر بورزید،چگونه می توانید از عذاب قیامت خود راکنار بکشید،در روزی که کودکان راپیر می کند)

(18) (السماء منفطر به کان وعده مفعولا):(و آسمان به وسیله تحول آن روزشکافته می شود و وعده خدا محقق است )

(19) (ان هذه تذکره فمن شاء اتخذ الی ربه سبیلا):(و این تذکر است ، پس هر کس که می خواهد می تواند راهی بسوی پروردگارش اتخاذ کند)در این آیات مکذبان قوم رسولخدا را از سرنوشتی مانند فرعون و نیز از عذاب قیامت بیم می دهد تا پند بگیرند و دست از عناد و تکذیب بردارند.سپس در مقام تصدیق رسالت پیامبر ص خود می فرماید: بدرستی که ما رسولی رابسوی شما فرستادیم که شاهد بر اعمال شماست که هر چه امروز در دنیا انجام دهیدمی بیند و نظارت می کند و فردا در آخرت شهادت می دهد، پس از نافرمانی و تکذیب اواجتناب کنید، چون همانطور که او رسول شماست ، ما بسوی فرعون نیز رسولی (حضرت موسی ع ) را فرستادیم ، اما او از رسول ما نافرمانی کرد و دعوتش را تکذیب نمود،درنتیجه ما او را با عذابی شدید و سنگین مؤاخذه کردیم ، حال که فرعون با آن عظمت ظاهری نتوانست خود را از عذاب خدا حفظ کند، شما چگونه می توانید خود را ازعذاب روزی که جوانان را پیر می کند، حفظ کنید؟€ و این کلام کنایه از شدت عذاب وعظمت و هیبت اهوال قیامت است .در ادامه در توصیف قیامت وشدت آن می فرماید: آسمان به سبب شدت آن واقعه قیامت شکافته می شود و این امر یک وعده قطعی و حتمی الهی است که حتما محقق خواهد شد و این تهدیدهای کوبنده و این آیات تذکر و موعظه ای است برای همه افراد،و باید از شنیدن آن متنبه شده و اعمال خود را اصلاح کنند، پس هر کس که می خواهدراهی بسوی پروردگارش اتخاذ کند می تواند این کار را بوسیله نماز شب انجام دهد،چون نماز شب راه مخصوصی است که بنده را بسوی پروردگارش هدایت‌ می‌کند.

(20) (ان ربک یعلم انک تقوم ادنی من ثلثی اللیل و نصفه و ثلثه و طائفه من الذین معک و الله یقدر اللیل و النهار علم ان لن تحصوه فتاب علیکم فاقرؤا ماتیسر من القران علم ان سیکون منکم مرضی و اخرون یضربون فی الارض یبتغون من فضل الله و اخرون یقاتلون فی سبیل الله فاقرؤا ما تیسر منه و اقیموا الصلوه واتوا الزکوه و اقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لانفسکم من خیر تجدوه عندالله هو خیرا و اعظم اجرا و استغفروا الله ان الله غفور رحیم ): (پروردگار تو می داند که تو و گروهی از مؤمنینی که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب و گاهی نصف آن و گاهی ثلث آن را زنده می دارید و خدا که تقدیر کننده شب و روز است می داند تشخیص دوثلث و نصف و ثلث در فصول مختلف برای شما میسر نیست ، به همین جهت بر شمابخشود، از این پس هر مقدار که برایتان میسر است از قرآن بخوانید و نیز می داند که برای شمابیماری پیش می آید، عده ای به سفر می روند تا از رزق خدا کسب کنند وبعضی دیگر در راه خدا جنگ می کنند، پس هر مقدار که می توانید از قرآن بخوانید و نماز رابپا دارید و زکات بدهید و به خدا وام دهید، وامی نیکو، و بدانید آنچه از کارهای خیرمی کنید و از پیش برای خود می فرستید آن را در نزد خدا می یابید، البته بهتر از آن و بااجری عظیم تر و از خدا طلب آمرزش کنید، همانا خدا آمرزنده و رحیم است )در اخبار وارد شده که پس از دستور نماز شب ، پیامبر ص و بعضی یاران و مؤمنان اطراف او، تا هشت ماه یا یک سال و یا ده سال ، هر شب نزدیک دو سوم و یا نصف و یاثلث شب را به نماز و عبادت مشغول بودند، سپس این آیه شریفه که احتمالا در مدینه نازل شده ، برای تخفیف دستور اول سوره نازل شد، لازمه این تخفیف توسعه یافتن تکلیف برای عموم مکلفین و برخوردار شدن همه مؤمنان از نعمت شب زنده داریست تاهر کس به مقدار وسعش به آن بپردازد.به هر حال با خطابی مشفقانه و شاکرانه ،(چون خداوند نسبت به سعی بندگانش شکوراست )، می فرماید: ای محمد پروردگار تو که به امر تو توجه و اعتناء دارد می داند که تو و بعضی از مؤمنین همراهت (در امر ایمان )نزدیک دو سوم از شب و گاهی نیمی از آن و گاهی ثلث آن را به نماز می ایستید و چگونه او نداند، با اینکه اوست که خلقت و تقدیرروز و شب بدست اوست ، و او مقدار شب و روز را در فصول مختلف تقدیر واندازه گیری می نماید و می داند که همه شما نمی توانید یک سوم یا نصف و یا دو سوم ازشبهای سال را در فصول مختلف اندازه گیری بکنید، به همین جهت با رحمت فراگیرش به جانب شما رجوع کرد و تکلیف شما را تخفیف داد، لذا از قرآن هر چه برایتان ممکن می شود بخوانید و این همان تخفیف در وظیفه شب زنده داری برای عموم است .در ادامه به مصلحت دیگری که باعث تخفیف در امر به نماز شب شده اشاره می کندو می فرماید: علاوه بر دشواری این اندازه گیری دقیق برای عموم مکلفان ، دشواری آن برای افراد بیمار و مسافرانی که به قصد تجارت به نواحی مختلف می روند و برای رزمندگان در راه خدا، بیشتر است ، پس این عده هم در آن شرایط هر قدر که می توانند وبرایشان میسر است قرآن بخوانند، یعنی به قدری که می توانند شب زنده داری کنند.در ادامه می فرماید: نماز واجب را بپا دارید و زکات واجب را پرداخت کنید و درراه خدا انفاق کنید و به او وامی نیکو بدهید و بدانید که هر عمل خیر و طاعتی که انجام می دهید و برای خود پیش می فرستید، چه واجب و چه مستحب ، آن را نزد خدا خواهیدیافت ، و در روز جزا آن را بهتر از همه کارهای نیک که می کردید و یا بهتر از هر چیزی که در دنیا باقی می گذارید و پر اجرتر خواهید یافت .پس از خدا طلب آمرزش و رحمت کنید، چون او آمرزنده و مهربان است ، و درنتیجه مغفرت ، درهای نعمات آسمانی و زمینی را به روی شما می گشاید و بعید نیست مراد از(استغفار)در اینجا انجام مطلق طاعات و عبادات باشد، چون طاعات وسائلی هستند که بوسیله آنها مغفرت خدا شامل حال انسان می شوند.